Materialy pochodza z Platformy Edukacyjnej Portalu www.szkolnictwo.pl : Materialy pochodza z Platformy Edukacyjnej Portalu www.szkolnictwo.pl Wszelkie tresci i zasoby edukacyjne publikowane na lamach Portalu www.szkolnictwo.pl moga byc wykorzystywane przez jego Uzytkowników wylacznie w zakresie wlasnego uzytku osobistego oraz do uzytku w szkolach podczas zajec dydaktycznych. Kopiowanie, wprowadzanie zmian, przesylanie, publiczne odtwarzanie i wszelkie wykorzystywanie tych tresci do celów komercyjnych jest niedozwolone. Plik mozna dowolnie modernizowac na potrzeby wlasne oraz do wykorzystania w szkolach podczas zajec dydaktycznych.
Cukry – wlasciwosci i funkcje : Cukry – wlasciwosci i funkcje
Miejsce cukrów wsród innych skladników chemicznych : Miejsce cukrów wsród innych skladników chemicznych
Cukry : Cukry Z cukrem mamy do czynienia bardzo czesto - kiedy siegamy po biale krysztaly z cukiernicy. Wiekszosc z nas nie uswiadamia sobie, ze "sacharoza„ - cukier do slodzenia, jest tylko jednym z wielkiej liczby zwiazków o podobnej strukturze i istotnych wlasciwosciach biologicznych.
Cukry stanowia ogromna grupe zwiazków chemicznych. Nazywane sa sacharydami lub czesto weglowodanami.
Sa to organiczne zwiazki chemiczne, zbudowane z atomów wegla, wodoru i tlenu, wystepujacym w przyblizonym stosunku ilosciowym: jeden atom wegla, dwa atomy wodoru, jeden atom tlenu (CH2O)n. Ilosciowy stosunek wodoru i tlenu, w cukrach, jest taki sam jak w wodzie, 2 : 1
Podzial cukrów : Podzial cukrów Weglowodany moga byc zbudowane z:
Jednej jednostki cukrowej – monosacharydy
Dwóch jednostek cukrowych – disacharydy
Kilku jednostek cukrowych - oligosacharydy
Wielu jednostek cukrowych - polisacharydy
Monosacharydy (cukry proste) : Monosacharydy (cukry proste) W zaleznosci od liczby atomów wegla w czasteczce cukry proste dzielimy na:
Triozy (3 atomy):
- aldehyd glicerynowy
Tetrozy (4 atomy)
Pentozy (5 atomów):
- ryboza i deoksyryboza – skladniki kwasów nukleinowych
Heksozy (6 atomów):
- glukoza
- fruktoza
- galaktoza
Heptozy (7 atomów)
Monosacharydy mozna takze podzielic na:
aldozy, w których wystepuje grupa aldehydowa (-CHO), np. deoksyryboza, ryboza, glukoza, galaktoza
ketozy, w których wystepuje grupa ketonowa (=C=O), np. fruktoza.
Glukoza : Glukoza Jest cukrem prostym, o wzorze C6H12O6 – czesto nazywana takze cukrem gronowym. Jest to najpowszechniej wystepujacy monosacharyd, odgrywajacy kluczowa role w metabolizmie istot zywych. W roslinach powstaje w procesie fotosyntezy, natomiast czlowiek i zwierzeta, pobieraja ja w postaci wolnej lub jako skladnik cukrów zlozonych, wraz z pokarmem. Jest magazynowana w postaci skrobi (u roslin) i glikogenu (u zwierzat i czlowieka) Glukoza jest glównym zródlem energii do przebiegu wszystkich procesów zyciowych. W organizmie czlowieka jest jedyna forma transportowa cukrów. Poniewaz rola glukozy w metabolizmie jest tak istotna, ze jej stezenie we krwi utrzymywane na stalym poziomie (okolo 0,1 w stosunku do masy ciala), dzieki specjalnym mechanizmom biochemicznym.
Jest substancja bezbarwna, krystaliczna, slodka, dobrze rozpuszczalna w wodzie
i
Fruktoza i galaktoza : Fruktoza i galaktoza Fruktoza – inny bardzo powszechny cukier prosty, zwany czesto cukrem owocowym, gdyz wystepuje wielu owocach i miodzie. Stanowi latwo przyswajalny skladnik pozywienia. Czesto jest takze stosowany jako srodek slodzacy dla diabetyków a takze wspomagajaco w chorobach serca.
Ma taki sam wzór sumaryczny jak glukoza, ale inne wzajemne ulozenie atomów w czasteczce - jest zatem izomerem glukozy.
Fruktoza jest ketoza
Galaktoza - wchodzi w sklad dwucukru - laktozy. Cukier ten nie jest spotykany w postaci wolnej. Jest wiazany z bialkiem i tluszczem. U zwierzat wystepuje w postaci skladnika cukru mlekowego oraz skladnika substancji mózgowej.
Disacharydy - dwucukry : Disacharydy - dwucukry Zbudowane sa z dwóch kowalencyjnie polaczonych cukrów prostych. Wiazanie pomiedzy jednostkami cukrowymi nosi nazwe wiazania glikozydowego. Powstaje ono pomiedzy atomem wegla 1 jednej czasteczki a atomem wegla 4 drugiej czasteczki.
Powstaja w wyniku reakcji kondensacji czyli reakcji chemicznej polegajacej na laczeniu sie dwóch (w przypadku dwucukrów) lub wiekszej liczby czasteczek w wieksza czasteczke, z wydzieleniem wody.
Disacharydy moga ulegac hydrolizie, to jest rozszczepieniu na dwa dwa cukry proste z przylaczeniem czasteczki wody
Dwucukry : Dwucukry Sacharoza (C12 H22 O11 )– dwucukier o najwiekszym zastosowaniu praktycznym, sklada sie z dwóch czasteczek cukrów prostych: glukozy i fruktozy. Biala, krystaliczna substancja, dobrze rozpuszczalna w wodzie – znana z zycia codziennego jako cukier konsumpcyjny
Jest takze glówna postacia transportowa weglowodanów u roslin
Dwucukry : Dwucukry Laktoza – zwana cukrem mlecznym, jest dwucukrem zbudowanym z galaktozy i glukozy, wystepuje w mleku ssaków
Maltoza - zwana inaczej cukrem slodowym. Jest to dwucukier zbudowany z dwóch czasteczek glukozy. Wystepuje w slodzie czyli w skielkowanych i wysuszonych ziarnach zbóz
Polisacharydy : Polisacharydy Sa powszechnie wystepujacymi weglowodanami.
Zaliczamy do nich:
Skrobie
Celuloze (blonnik)
Glikogen
Chityne
Pektyny
Makroczasteczki polisacharydowe utworzone sa z wielu powtarzajacych sie jednostek monosacharydowych, najczesciej glukozy
Naleza do biopolimerów czyli polimerów wystepujacych naturalnie w organizmach zywych, które sa przez nie produkowane.
Skrobia : Skrobia Jest to polisacharyd roslinny, zlozony wylacznie z czasteczek glukozy, ale nie jest jednorodnym chemicznie zwiazkiem – sklada sie w rzeczywistosci z dwóch róznych polisacharydów: nie rozgalezionej amylozy i rozgalezionej amylopektyny.
Czysta skrobia jest biala, bezpostaciowa (nie jest krystaliczna), substancja bez smaku i zapachu, nierozpuszczalna w zimnej wodzie.
Skrobie mozna wykryc za pomoca jodyny lub plynu Lugola, który zawiera jod. Pod wplywem jodu skrobia przyjmuje niebiesko-fioletowe zabarwienie
Skrobia : Skrobia Jest materialem zapasowym u roslin, które magazynuja go w owocach, nasionach, korzeniach i klaczach. Szczególnie bogate w skrobie sa ziarna zbóz i bulwy ziemniaka. Skrobia wystepuje w postaci ziaren o charakterystycznym wygladzie, róznym dla poszczególnych gatunków roslin
Celuloza(C6 H10 O5 )n - blonnik : Celuloza(C6 H10 O5 )n - blonnik Jest to nierozpuszczalny, nierozgaleziony polisacharyd roslinny zbudowany z czasteczek glukozy
Stanowi podstawowy element roslinnej sciany komórkowej, nadaje tkankom wytrzymalosc mechaniczna i elastycznosc.
Ludzie, podobnie jak wiekszosc zwierzat, nie maja enzymu, który umozliwialby trawienie celulozy, nie moga zatem wykorzystywac jej jako substancji odzywczej. Niemniej jednak celuloza jest niezbednym skladnikiem naszego pozywienia
Wzór chemiczny fragmentu celulozy:
Funkcje celulozy (blonnika) jako niezbednego skladnika naszego pozywienia : Funkcje celulozy (blonnika) jako niezbednego skladnika naszego pozywienia wspomaga prace jelit (poprawia ich perystaltyke)
ulatwia przesuwanie tresci pokarmowej,
obniza poziom cholesterolu ,
zapobiega powstawaniu zylaków (w tym hemoroidów),
pomaga w zwalczaniu otylosci.
Glikogen : Glikogen Glikogen (C6 H10 O5 )n - wielocukier, którego silnie rozgalezione czasteczki zbudowane sa z polaczonych czasteczek glukozy. Jest gromadzony w watrobie i w tkance miesniowej.
Jest glównym wielocukrem stanowiacym material zapasowy w komórkach zwierzecych. Glikogen w miare potrzeby moze byc szybko rozkladany do glukozy. Do najbogatszych w ten material zapasowy tkanek naleza watroba, miesnie i mózg.
Chityna i pektyny : Chityna i pektyny Chityna - polisacharyd, z którego sa zbudowane szkielety zewnetrze stawonogów, czyli ich pancerze. Chemicznie chityna ma podobna strukture do celulozy.
Pektyny – polisacharydy wystepujace w scianie komórkowej wielu roslin
Glówne funkcje cukrów: : Glówne funkcje cukrów: Budulcowe – skladniki scian komórkowych roslin
Sa materialem zapasowym – skrobia, glikogen
Sa najwazniejszym materialem energetycznym i odzywczym
Zródla weglowodanów : Zródla weglowodanów
Literatura: : Literatura: Villee i inni, 1996. Biologia. Multico, Warszawa
Wisniewski H, 1998. Biologia. Agmen, Warszawa
Opracowala Katarzyna Szymura